Die Torah - Die fünf Bücher Mose
כי יפלא. יַפְרִישׁ בְּפִיו:
בערכך נפשת. לִתֵּן עֵרֶךְ נְפָשׁוֹת — לוֹמַר עֵרֶךְ דָּבָר שֶׁנַּפְשׁוֹ תְלוּיָה בוֹ עָלַי (עי' ספרא; ערכין ד'):
Wenn aussspricht, 27, 2 mit seinem Munde ausspricht. Den Wert von Personen, den Wert seiner Person zu geben, daß er sagt, der Wert einer Sache, von der das Leben abhängig ist, liege mir ob (Tor. koh.).
איש , גם אשה בכלל : כי יפלא , פי' רש"י ז"ל יפריש בפיו , גם ראב"ע ז"ל פי' , יפריש ויבאר , וכן אמר רשב"ם ז"ל יבדיל כמו לשון מפרש , שהנודר צריך לפרש באיזו ענין הוא נודר , וכמה הוא נודר , וכבר גלינו דעתנו בפי' לפלא נדר או נדבה (פרשה כ"ב כ"א) , כי מה טעם לומר שיפרש דבריו , וכל נודר ונודב מפרש , אבל נכתב על המפליג לנדור מלשון הפלאה וזרות , ושם כתוב על הנודר עולה ושלמי תודה כאחת , והוא בפעל , וכאן בבנין הכבד הנוסף בעבור הפלאת הנדר וזרותו , שנודר ערך נפשות , כי מנהג הנודרים שידרו עולה ושלמי' , או ממון לבדק הבית · וכן נאמר בנזיר כי יפליא לנדור נדר נזיר (במדבר ו' ב') , שיש בו זרות שמזיר עצמו מן היין , ודומה להן והפלא ה' את מכותך וגו' (דברי' כ"ח נ"ט) , בעבור הפלגת המכה וזרותה , וכן כאן כי יפליא נדר , שאין הפלאת הנדר ערב לפני השם ב"ה , שהרי אמרו רבותינו ז"ל שנזיר חוטא הוא שנצער עצמו מן היין , וכן המפליא נדר נפשות , שאם רוצה לתת דבר לבדק הבית , ראוי לו שידור כסף או זהב לא ערך נפשות , ולכן ישרו בעיני דברי רמב"ם ז"ל שאמר בהשגותיו (הלכות ערכין וחרמין פ"ג ט') שהערכין הם כעין קנס , כשלשים כסף של עבד , וכמו שנדבר עוד בזה : נדר , הערכין הם נדרי' גמורי' , שיחייב עליהן משום לא יחל דברו , ולא תאחר לשלמו , ומשום כל היוצא מפיו יעשה : בערכך נפשת לה' , מה היא ההפלאה והזרות שנודר לתת לה' ערך נפשות , ומלת בערכך , פי' רש"י ז"ל כמו ערך , וכפל הכפי"ן לא ידעתי מאיזו לשון הוא , ורשב"ם ז"ל אמר שני הכפי"ן כפל הוא , כמו שתאמר מן אדם אדמימות , ומן לבן לבנונית , ואין הנדון דומה לראיה , ששם מורה על ההפלגה , וכמו שפרשנו ( פרשה י"ג י"ט ) וכן כלם , ולא יתכן לומר כן על בערכך , וראב"ע ז"ל כתב י"א כי הכ"ף לנכח הכהן · וכבר כתבנו על פי' מלה זו (פרשה ה' ט"ז) שהוא לנכח בב"ד והנשיא , שהמטבע מיוסר על פיהן , ויותר נראה בעיני שהיא מלה מורכבת מן ערך , ומן כה או ככה , או כשמוש כף הדמיון , כמו אין כאל (דברים ל"ג כ"ו) , וענינו לפי שכל ערך עורך דבר אל דבר אחר , שאומר הרי עלי ערך פלוני , ודעתו לתת כערכו כסף או זהב לבית ה' , משמשת המלה הזאת על הענין כלו ערך כך , וכמו שהולך ומפרש :

V. 2. איש כי יפליא נדר. Siehe zu Kap. 22, 21. בערכך נפשת. Siehe zu Kap. 5, 15. ערך, seiner Grundbedeutung nach: Zusammengehöriges nebeneinander stellen, ordnen (lautverwandt mit ארג, weben, Verbindung parallel laufender Fäden), heißt auch: in der Beurteilung neben einander stellen, אין ערוך אליך: man kann dir nichts zur Seite stellen (Psalm 40, 6), ומה דמות תערכו לו (Jes. 40, 18). Daher auch: den Wert und die Bedeutung eines Gegenstandes vergegenwärtigen, das vergegenwärtigen, was dem andern zur Seite gestellt werden kann. לא יערכנה ,לא יערכנה זהב פטרת כוש, nicht Gold, nicht Edelstein vergegenwärtigen den Wert der Weisheit (Job, 28, 17 u. 19). ערך, die Vergegenwärtigung der Bedeutung, der Wertausdruck, לא ירע אנש ערכה (daselbst 13). ערך נפשות sind somit der Wertausdruck, die Vergegenwärtigung der Bedeutung von Personen. ערך נפשות לד׳: der Ausdruck des Wertes von Personen für Gott, d. i. für das Heiligtum, der Ausdruck der Bedeutung, die eine Person für das Heiligtum hat. Und ערכך נפשות: ein solcher nationaler, allgemeiner für die Nation feststehender Wertausdruck. Es ist dies עֵרֶך, wohl zu unterscheiden von כסף ישיב ,כסף (Schmot 21, 34). וחצו את כספו (daselbst 21, 35). כסף ist der Geldes wert, und so lange Sklavenhandel existiert, kann es auch einen Geldwert eines Menschen geben, es kann nach einem solchen Maßstab der Wert eines Menschen als Arbeitskraft für Menschen ebenso wie der Nutzwert eines andern Gegenstandes beurteilt werden. Ein solcher Geldeswert heißt in der jüdischen Gesetzessprache: דמים, und wäre, wenn jemand דמי פלוני עלי oder: דמי עלי ausspricht, von Fall zu Fall zu ermitteln. Ein solcher Geldwert ist ערך nicht. ערך und insbesondere ערכך, ist ein ideeller Wertausdruck, der Ausdruck des ideellen Wertes, den ein Mensch für Gott und sein Heiligtum hat. Dieser Wertausdruck ist ein allgemein feststehender, er sieht völlig ab von physischer, geistiger, sittlicher, sozialer Besonderheit und steigt und fällt nur nach Geschlecht und Alter. Diese Allgemeinheit findet schon ihre Andeutung in dem Ausdruck: ערכך נפשות, es kommen eben nur die נפשות als solche in Betracht, und jeder lebende Mensch ist ein נפש (siehe Arachin 2a u.f.).