Die Torah - Die fünf Bücher Mose
עדת ישראל. אֵלּוּ סַנְהֶדְרִין (שם):
ונעלם דבר. טָעוּ לְהוֹרוֹת בְּאַחַת מִכָּל כָּרֵתוֹת שֶׁבַּתּוֹרָה שֶׁהוּא מֻתָּר (הוריות ח'):
הקהל ועשו. שֶׁעָשׂוּ צִבּוּר עַל פִּיהֶם:
Die Gemeinde Jisraels, das ist der Gerichtshof (Tor. koh.). Und eine Sache war verborgen, sie irrten sich, indem sie bei einem in der Thora mit Ausrottungsstrafe verbundenen Verbote entschieden, es sei erlaubt (Tor. koh.). Der Gemeinde, und sie übertraten, die Gemeinde handelte nach ihrem Ausspruch (Tor. koh.).
ואם כל עדת ישראל ישגו , אלו סנהדרין , ומלת עדת שרשו יעד , [?] , וכמ"ש (פרשה א' א') , ולכן כל כנסיה האסופה שמתכונין כלם לדבר אחד , נקראת עדה , כלומר אנשים שנועדו יחדו לעשות דבר , ולכן הסנהדרין הנאספים להורות בין דם לדם ובין דין לדין קרויים עדה , וכן אלהים נצב בעדת אל (תהלים פ"ב א') , עד מתי לעדה הרעה הזאת (במדבר י"ד כ"ז) . שנועדו כלם כאחד להוציא דבה על הארץ , וכן ישראל כלם כשהן נועדים לעשות מצוה , נקראים כלם עדת ישראל , כמו ושחטו אותו כל קהל עדת ישראל , וכן ולא תהיה עדת ה' כצאן אשר אין להם רועה (במדבר כ"ז י"ז) , שכלם נועדים ליראה את ה' ולעבדו במצותיו , וא"כ כאן הדבר שקול , וזהו ששנינו בת"כ עדת ישראל יכול בכל העד' הכתוב מדבר , ת"ל כאן עדה , ולהלן נאמר עדה ושפטו העדה והצילו העדה , מה עדה האמורה להלן ב"ד , אף כאן ב"ד , אי מה עדה האמורה להלן ב"ד של כ"ג , אף כאן של כ"ג , ת"ל עדת ישראל העדה המיוחדת שבישראל , זו סנהדרי גדולה היושבת בלשכת הגזית , כלומר הואיל והדבר שקול היה לו לומר ואם כל הקהל או כל קהל ישראל ישגו , כמו ונעלם דבר מעיני הקהל , אבל נאמר עדת ישראל ללמוד מעדה דלהלן , כך נ"ל . ישגו . בכהן משיח נאמר יחטא , וכן בנשיא , וכן בהדיוט , ובסנהדרין לא נאמר יחטא , לפי שכלן אינן חייבין עד שיעשו , והמעשה הוא החטא , אבל סנהדרין חייבין על הוראתן אעפ"י שלא עשו הם עצמן , ואין כאן חטא , אלא שגגה , כמו כשגגה היוצאת מלפני השליט (קהלת י' ה') , שהוא שגגת הדע' שטעו בהוראה , והורו שלא כהלכה : ונעלם דבר מעיני הקהל , כמו וה' העלים ממני (מלכי' ב' ד' כ"ז) , ומלת קהל על מאסף אנשים , אותן שהם עם אחד נקראים קהל , כי נקהלים יחד לכל דבר שיקרה ביניהם , כמו גוי וקהל גויים יהיה ממך (בראשית ל"ה י"א) , הקהל חקה אחת וגו' (במדבר ט"ו ט"ו) , ובהקהל העם אינן מסכימים תמיד לדבר אחד אלו למלחמה ואלו לשלום , לא כנקראת עדה , ואם כן קהל הנאמר כאן לפי פשוטו על העם כלו וכולל ב"ד וצבור , ונעלם דבר הוא , שלא ידעו משפט המעשה , וכבר אמרנו ששגגת הוראה תלוי בב"ד , ופי' הכתוב לדעתי כך הוא אם עדת ישראל שהן הסנהדרין ישגו בהוראה , כגון ששאלו הקהל פיהם בדבר תורה , ושגו העדה , ואם כן נעלם דבר הלכה מעיני הקהל כלו הן ב"ד הן צבור , ועשו הקהל ע"פ שגגה זו אחת מכל מצות ה' אשר לא תעשינה אז חייבין ב"ד וקהל בפר חטאת , וכל יחיד ויחיד שעשה על פיהן פטור , ויוצא מזה שאין ב"ד חייבין עד שיעשו הקהל ע"י העלם דבר , אבל אם ידע א' מן העושין שטעו ב"ד , ואעפ"כ עשה על פיהן , או שחטאו בשגגת מעשה לבדו בדבר שהורו ב"ד חייב העושה חטאת , וכן למדנו שהמעשה תלוי בקהל , שהרי סמך ועשו אל ונעלם דבר מעיני הקהל שהן כלל ישראל , וכל הפי' הזה כהלכה , שכן שנו בת"כ הורו ב"ד ועשו יכול יהו חייבין ת"ל הקהל ועשו , הוראה תלוי' בב"ד והמעשה בקהל . ובריש הוריות שנינו הורו ב"ד וידע א' מהן שטעו או תלמיד וראוי להוראה והלך ועשה על פיהן וכו' חייב , פי' חייב חטאת בפני עצמו מפני שלא תלה בב"ד . דבר , אמרו רבותינו ונעלם דבר ולא שתעלם מצוה כלה , וכן שנינו בהוריות הורו ב"ד לעקור את כל הגוף , אמרו אין נדה בתורה , אין שבת בתורה אין ע"ז בתורה , הרי אלו פטורין , הורו לבטל מקצת ולקיים מקצת חייבין וכו' שנא' ונעלם דבר דבר ולא כל הגוף , ובגמרא אמרו שהוא ג"ש דבר דבר מזקן ממרא שנא' לא תסור מן הדבר , והטעם שאם עקרו כל הגוף אינו קרוייה הוראה , זיל קרי בי' רב הוא , וכן אמרו שם , אמר שמואל לעולם אין ב"ד חייבין עד שיורו בדבר שאין הצדוקין מודים בו , שאם צדוקים מודים בו אינו בכלל הוראה , וזהו ונעלם דבר , כי דבר המפורש בתור' עד שהצדוקין מודים בו אין זה נעלם מהם , כי הוא מפורש לעיניהם . מעיני , מעיני משפט השכל . ואשמו , העדה והקהל , אלו על שגגתם ואלו על חטאתם , ומלת ואשם , שיאשם עצמו שעשה ככה , ויצטער על מעשהו ומעצמו כשמע' שיודע עתה חטאתו , גם לאשמת העם יתפרש ככה שיחזיק עצמו אשם אחד בצבור שהוא הכה"ג בעל בעמיו , ורא"בע ז"ל פי' וכן משפט הכה"ג , ואם אינני נזכר , כי אם לא הודע אליו חטאתו לא יקריב פר חטאת , והזכיר גם כל עדת ישראל ונודעה החטאת שהכהן יתכן שיודיעום ואין מי יודיע לכהן רק מעצמו , ולא ידעתי למה כשישג' כה"ג בדיני תור' לא יורוהו חכמי ישראל שקבלו משפט ההלכה

V. 13. כל עדת ישראל. Die Gesamtheit der jüdischen Männer heißt in der Regel: עדת בני ישראל, die von allen Söhnen Jisraels gebildete Gemeinde. Nur Schmot Kap. 12 bei der ersten Konstituierung des Volkes heißt die Gesamtheit wiederholt: עדת ישראל, d. h. die durch die gemeinsame Bestimmung, welche im Namen ישראל liegt, geeinigte Menge. Und noch zweimal, wo, der Anmaßung Korachs gegenüber, der den Leviten über die durch die gemeinsame Bestimmung ja ursprünglich gleichberechtigte Gesamtheit bereits eingeräumte Vorzug hervorgehoben werden soll, oder, wo von den Stämmen Reuben und Gad einem von ihnen zu beanspruchenden Vorzug die Anerkennung der völligen Rechtsgleichheit der ganzen Nation auf die eroberten Gebiete vorausgeschickt wird, wird diese nationale Gesamtheit עדת ישראל genannt (Bamidbar 16, 9 u. 32, 4). Sonst heißt die konkrete Volksgesamtheit immer: עדת בני ישראל. Hier wird unter עדת ישראל das mit Wahrung der Jisraelaufgaben betraute Kollegium, der oberste Gerichtshof סנהדרין ,ב׳׳ד הגדול verstanden, sowie Bamidbar 35, 24 u. 25 der hohe, über Leben und Tod richtende Kriminalsenat ohne weiteres: העדה heißt. Daß hier aber nur der höchste, an der Spitze der ganzen Nation stehende Senat gemeint sei, ist durch die Beifügung: עדת ישראל ,ישראל, d. i. der aus einundsiebzig Mitgliedern bestehende Senat der Nation, bezeichnet. So ת׳׳כ (Bamidbar 35, 25): יכול בכל העדה הכתוב מדבר ת׳׳ל כאן עדה ולהלן נאמר עדה מה עדה אמורה להלן ב׳׳ד אף כאן ב׳׳ד או מה עדה אמורה להלן בעשרים ושלשה אף כאן בכ׳׳ג ת׳׳ל עדת ישראל העדה המיוחדת שבישראל ואיזו זו סנהדרין גדולה היושבת בלשכת הגזית.
Durch כל עדת וגו׳ ist die Bestimmung gegeben, die ohnehin schon in dem Begriff עדת ישראל liegt, daß der hier zur Sühne kommende Irrtum nur von dem ganzen qualitativ und quantitativ vollständig versammelten Plenum des ב׳׳ד הגדול begangen sein muss. War ein zur Mitgliedschaft in diesem höchsten Kollegium gesetzlich Unbefähigter in der Versammlung, oder war der מופלא של ב׳׳ד, der wegen seiner vorzüglichsten Gesetzeskunde Präsidierende, abwesend und etwa durch einen andern ersetzt, oder war der Irrtum nicht von allen geteilt, so daß auch nur einer des Kollegiums die andern als im Irrtum befangen erklärte, oder mit der Erklärung "איני יודע" sich der Beteiligung am Ausspruch entzog, so ist der Irrtum nicht als ein Synedralirrtum zu sühnen. ( ת׳׳כ daselbst, Horiot 4b). Der Fall: "איני יודע" fehlt dort. Allein האי דקאמר איני יודע כמאן דליתיה דמי ולא היה צריך להזכירו במתניתין עי׳ סנהדרין י׳׳ז א׳ ורמב׳׳ם הל׳ סנהדרין פח׳ב כ׳׳מ שם והנאו׳ באר שבע ס׳ל דלא איתותב ד׳ יונתן אלא בהא דקאמר מאה שישבו להורות אבל עא׳ שהוא מנין המיוחד לסנהדרין גדולה בעינן לכ׳ע שיהו כולם בהוראה שאף המיעוט שידעו שטעו הסכימו לפחות בהרכנת הראש בהוראה ולא כדמשמע מכל הפוסקים דסגי שישתקו ע׳ש בפירושו להוריות ג׳ב וד׳א במתניתין הורו ב׳׳ד וידע אחד מהן שטעו ע׳׳ש מלתא בטוב טעם ודעת ע׳׳ש.
ישגו ונעלם וגו׳. Wir haben schon (Bereschit 8, 1) auf den Unterschied zwischen שגג und שגה hingewiesen und bemerkt, wie שגה den theoretischen Irrtum, die Eingenommenheit, das Befangensein des Geistes von einer Gedankenrichtung oder einem Gegenstande bezeichnet, der dadurch von allem andern abgezogen wird. Daher verstärkt "שגע" die fixierte irrige Idee. Dieser theoretische Irrtum wird sofort näher erläutert: ונעלם דבר מעיני הקהל וגו׳. Das ב׳׳ד הגדול ist: עיני הקהל, die Augen der Nation, in seinen Händen beruht die Nationalintelligenz, es hat die Erkenntnis aus dem Gesetze für die Praxis der Nation zu schöpfen. Der Erkenntnis dieser Nationalintelligenz hat sich דבר "etwas", entzogen. Sie waren in einer falschen Auffassung des Gesetzes befangen (ישגו), und dadurch haben sie eine Beziehung desselben außer acht gelassen (ונעלם מהם דבר). Horiot 7, 2 scheint zwar unter ישגו der praktische Irrtum, שגגת מעשה, begriffen zu werden. Allein da ישגו unzweifelhaft von der עדת ישראל, dem Sanhedrin ausgesagt ist, dessen מעשה in dem gegebenen Fall ganz gleichgültig ist, so scheint dort nur gesagt zu sein: stände nur ישגו ועשו, so könnte man glauben, es handle sich um ein, praktisch vom Sanhedrin aus Irrtum geübtes Vergehen, indem es aber ישגו ונעלם heißt, so sieht man, daß es bei dem Sanhedrin nur von שגגת הוראה von einem העלם דבר handelt, das beim קהל zu שגגת מעשה geworden. Horiot 3b und 4a wird dies näher präzisiert:הורו ב׳׳ד לעקור את כל הגוף אמרו אין נידה בתורה אין שבת בתורה אין ע׳׳ז בתורה הרי אלו פטורין הורו לבטל מקצת ולקיים מקצת הרי אלו חייבין, wenn ihr Irrtum einen ganzen Gesetzes"körper", einen ganzen Gesetzestitel negiert, so kommt derselbe nicht zur Sühne, diese tritt nur ein, wenn ihr Irrtum sich auf einen partiellen Teil eines Gesetzestitels bezieht". Sie hätten z. B. gelehrt, nur das Tragen מרשות לרשות sei am Schabbat verboten, nicht aber das Werfen u. dergl. Es heiße nämlich: ונעלם דבר ולא שתתעלם מצוה כולה (daselbst). Es wird ferner dort gelehrt, daß: אין ב׳׳ד חייבין עד שיורו בדבר שאין הצדוקין מודין בו, der Synhedralirrtum kommt als solcher nur zur Sühne, wenn sein Gegenstand nicht ein solcher ist, den die nur das in der Schrift ausgesprochene Wort beachtenden Sadduzäer anerkennen, d.h. der in dem ausgesprochenen Wortsinne der Schrift seine Widerlegung findet. Dasjenige, was ausdrücklich in der Schrift ausgesprochen ist, זיל קרי בי רב הוא, soll jeder Schüler wissen, weiß jedes jüdische Kind, bildet somit nicht das, in welchem sich die Synhedrallehre, הוראה, zu betätigen hätte.
ונעלם דבר מעיני הקהל ועשו וגו׳ der theoretische Irrtum des ב׳׳ד הגדול kommt als solcher nur dann zur Sühne, wenn er in Praxis übergegangen, und zwar nur dann, wenn das, was den עיני הקהל entgangen, das קהל zu einem praktischen Vergehen gebracht hat, מעשה תלוי בקהל והוראה תלו" בב׳׳ד (Horiot 3a). Ob auch das ב׳׳ד in Folge seiner הוראה sich praktisch vergangen, ist hier ganz gleichgültig. Es fällt aber das praktische Gesamtheitsvergehen nur dann dem theoretischen Irrtum des ב׳׳ד zur Last, wenn dieses seinen Ausspruch ausdrücklich als Norm für die Praxis hinausgegeben hat, es nicht bloß: מותרין אתם, sondern: מותרין אתם לעשות ausgesprochen hat (Horiot 2a). War dies nicht der Fall, oder hat jemand dem Ausspruch eines ב׳׳ד הגדול mit dem Bewußtsein, daß er ein irriger sei, Folge geleistet, ידע שטעו , etwa in dem Glauben, מצוה לשמוע דברי חכמים oder pflegte er sonst nicht die Autorität des ב׳׳ד zu beachten מבעט בהוראה (Horiot 2b, פ׳ רש׳׳י): so fällt das Vergehen ihm zur Last und nicht dem ב׳׳ד (daselbst).
— Unter קהל wird, nach der vom רמב׳׳ם als הלכה rezipierten Lehre des רשב׳׳א (Horiot 3a) die Majorität der Nation verstanden, und zwar entweder die Majorität der im jüdischen Lande (Horiot 5a) anwesenden jüdischen Bevölkerung, wenn diese auch nur eine Minorität der zwölf Stämme bildet, oder die Majorität der Stämme, wenn diese auch nur eine Minderzahl der Bevölkerung umfasst. – ואשמו: durch dieses aus dem Irrtum der Nationalintelligenz hervorgegangene National vergehen ruht eine Schuld auf der Totalität der Nation. Auch dieses חטאת הקהל kommt nur על דבר שחייבין על זרונו כרת wie alle anderen חטאות.