Inhalt
De Talmoed (Hebreeuws תלמוד) is een van de belangrijkste werken van het jodendom – men kan zelfs zeggen dat het een van de pilaren van het jodendom is. Hij bevat discussies van Joodse geleerden uit meerdere eeuwen. Zijn betekenis voor het orthodoxe en liberale jodendom verschilt echter aanzienlijk.
Wanneer men over de Talmoed spreekt, bedoelt men meestal de Babylonische Talmoed (Talmoed Bavli) – naast deze bestaat er ook de Jeruzalemse Talmoed (Talmoed Jerushalmi). Soms wordt de Talmoed ook Sjas (Hebreeuws ש״ס) genoemd – een afkorting van sjisja sedarim – “zes orden”, wat verwijst naar de Misjna. Beide bestaan uit Misjna en Gemara.
Wat is de Talmoed?
De Talmoed is de discussie over de Misjna. Maar wat is de Misjna?
De Misjna: G’d gaf Mozes op de Sinaï niet alleen de geschreven Thora, maar ook de mondelinge Leer. Deze leer werd (zoals de naam al zegt) mondeling doorgegeven. Het is belangrijk om te vermelden dat ook het Romeinse recht een ius scriptum (geschreven recht) en een ius non scriptum (ongeschreven recht) kende. Voor de Romeinen was het ongeschreven recht gewoonterecht (consuetudo), terwijl het geschreven recht verwijst naar opgetekende wetten. Bij de Talmoed is dit anders! Het gaat hier minder om ongeschreven wetten, maar veeleer om de juiste interpretatie van de wetten die wel schriftelijk zijn overgeleverd. Deze overgeleverde leer bestond uit religieuze wetten voor alle levensgebieden (Halacha) en aanvullend materiaal met verhalen, gelijkenissen en ethische gebeurtenissen (Aggada). Jehuda haNasi ordende de mondelinge leer en legde deze schriftelijk vast – wat eigenlijk als halachisch problematisch werd beschouwd – maar om de mondelinge leer niet te verliezen of te veranderen, creëerde men zo de Misjna (wederherhaling), de verzameling van de mondelinge leer.
De Misjna is ingedeeld in zes sedarim (ordeningen):
- Zera’im – Zaden (landbouwwetten)
- Mo’ed – Feesttijden
- Nashim – Vrouwen (huwelijk en familierecht)
- Nezikin – Schadevergoedingen; burgerlijk en strafrecht
- Kodashim – Heilige zaken (Tempel en offerrituelen)
- Tohorot – Reinheidsvoorschriften
De Talmoed bestaat uit deze Misjna en de discussie erover, de Gemara.
Samen vormen ze de Talmoed. Zij zijn de basistekst van de Talmoed.
In de loop der tijd werden ook deze teksten gecommentarieerd en besproken.
In elke uitgave van de Talmoed is daarom ook de Rasji-commentaar te vinden.
Rasji is een acroniem voor rabbi Salomo ben Jitschaq (geboren in 1040 in Troyes, overleden in 1105 na een actief leven). Zonder Rasji’s commentaar zou de Talmoed voor ons een gesloten boek zijn, schreef rabbi Jitschaq bar Sjesjet (Rivasj). Inderdaad zijn Rasji’s werken over de Talmoed en de Thora onvergelijkbaar.
Alle verdere commentaren op de Talmoed zijn door de leerlingen van Rasji toegevoegd.
Onderaan staan nog commentaren en aantekeningen van talrijke andere auteurs.
In het midden van de bladzijde staat de Misjna met de Gemara in blokletters. Rechts daarvan vind je het commentaar van Rasji, en aan de linkerkant dat van zijn leerlingen. Onderaan staan de kleine commentaren. De afbeelding toont het eerste blad van het traktaat Berachot (zegeningen).
De Talmoed kun je niet zomaar lezen – de Talmoed moet je studeren om inzicht te krijgen in dit fascinerende gebied.
Hoe meer je van de Talmoed weet, hoe meer vragen er nog opkomen.
Tegenwoordig bestuderen we bijna uitsluitend de Talmoed Bavli, die is ontstaan in de leerhuizen van Babylonië, terwijl er ook nog de Talmoed Jerushalmi bestaat, die is ontstaan in de leerhuizen van Israël.
De volgende afbeelding toont voorbeeldig de opbouw van een Talmoedpagina, zoals deze vandaag de dag als klassiek geldt. Het is de indeling van de editie van Vilna, die tussen 1880 en 1886 door de gebroeders Romm in hun drukkerij in Vilna werd geïntroduceerd. Deze uitgave heeft zich als referentie gevestigd en komt voor ons vandaag overeen met DEgrafische weergave van een Talmoedblad. Deze uitgave – en dus alle latere – telt in totaal 2711 (dubbelzijdige) bladzijden.
Een blad van de Talmoed
Op bijna elke pagina van de Talmoed vind je de volgende elementen:
- Misjna en Gemara
De Misjna en Gemara vormen natuurlijk de kern van een Talmoedblad. - Rasji-commentaar
Zie hierboven voor de uitleg over Rasji’s commentaar. - Mesoret haSjas
Als je wilt, is dit een vroege vorm van hyperlinks. aan de rand van de Talmoedpagina wordt aangegeven waar een citaat elders in de Talmoed te vinden is. - Ejn Misjpat – Ner Mitzwa
Deze glosse bevat kruisverwijzingen naar halachische literatuur, zoals de Misjne Thora of het werk Arba Toerim. - Thora Or
Deze glosse brengt citaten uit de Thora in hun context en geeft de bron aan. - Hagahot haBach
Een commentaar van rabbijn Joel Sirkes. Deze bevat vaak taalkundige aanwijzingen of correcties.
Wat staat er in de Talmoed? Hoe is deze geschreven?
Zoals al eerder vermeld, bestaat de Talmoed uit Misjna en Gemara – de Talmoed is dus van structuur uit dialogisch.
Terwijl de Misjna een verzameling van gewoonten en instellingen is, bespreekt de Gemara deze en brengt ook tegenargumenten naar voren, die op hun beurt weer worden bediscussieerd.
In de Talmoed komen zo veel verschillende sprekers aan het woord, en niet zelden dwaalt de discussie af in kleinere of grotere discussies over nieuwe trefwoorden.
Er worden niet alleen religieuze wetten besproken (Halacha), maar ook verhalen, uitleggingen, wijze uitspraken of gelijkenissen verteld (Aggada).
De Talmoed is georganiseerd volgens de zes ordeningen van de Misjna. Hierop volgende is deze ingedeeld in 63 traktaten:
| Orde | Traktaten | Nederlandse benaming | Thema/Inhoud van het traktaat |
|---|---|---|---|
| Zera’im (Zaden) | Berachot | Zegeningen | |
| Pea | Hoek van het veld | ||
| Kilajim | Mengsels | ||
| Shevi’it | Het zevende jaar | Bodembezit en sabbatsjaar | |
| Terumot | Heffingen | Afdrachten aan priesters (Kohaniem) en Levieten | |
| Maasrot | Tienden | Belastingafdrachten aan Levieten zonder land | |
| Ma’aser Sheni | Tweede tiende | Afdracht van de tweede tiende | |
| Challah | Deeg | Afdracht van al het deeg aan de priesters | |
| Orla | Onbesneden | Verbod op vruchten van bomen tot het vierde jaar | |
| Bikkurim | Eerste vruchten | Offers van de eerste vruchten op Sjavoe’ot | |
| Mo’ed (Feesttijden) | Shabbat | Sjabbat | Sjabbatgeboden |
| Eruvin | Verbindingen | Verbinding van verschillende delen van een huis en hoven (om Sjabbat te vergemakkelijken) | |
| Pesachim | Pesach-lammeren | Geboden voor het Pesach-feest | |
| Yoma | Grote Verzoendag | Details over Jom Kipoer | |
| Shekalim | Tempelbelastingen | Tempelbelastingen. Dit traktaat heeft alleen in de Talmoed Jerushalmi een Gemara. | |
| Sukkah | Loofhut | Bouw en versiering van de soekah en details over de offers op Soekot | |
| Rosh Hashanah | Nieuwjaarsfeest | Bepaling van maanden en jaren (maansvertoningen) en het blazen van de sjofar | |
| Ta’anit | Vastendagen | Details over vastendagen | |
| Megillah | Esther-rol | Details over het Poerim-feest en de uitleg van de Megilla | |
| Mo’ed Katan | Halve feestdagen | Wetten voor deze periode | |
| Chagigah | Feestoffers | ||
| Nashim (Vrouwen) | Yevamot | Huwelijk met zwager | Huwelijk met de zwager en huwelijksverboden |
| Ketubot | Huwelijkscontracten | Het huwelijkscontract | |
| Gittin | Scheidingsbrieven | De scheidingsbrief en echtscheiding | |
| Kiddushin | Huwelijk | Vragen over verloving en huwelijk, alsmede wetten voor man en vrouw | |
| Nedarim | Geloften | Details over geloften | |
| Nazir | Ascetisme | Details over het naziraat (ascetisme ten tijde van de Tempel) | |
| Sota | Overspel | Wetten over overspel | |
| Nezikin (Schadevergoedingen) | Bava Kamma | Eerste poort | |
| Bava Metzia | Middelste poort | Vondsten, leningen, contracten | |
| Bava Batra | Laatste poort | Wetten over het gebruik, verkopen en meten van onroerend goed. Ook erfrecht en verdeling van vermogen | |
| Sanhedrin | Gerechtshof | Gerechtshoven, strafrecht, principes van het geloof | |
| Makkot | Slagen | Regels over geselstraffen | |
| Shevuot | Eden | Belang van de eed en de discussie daarover | |
| Eduyot | Getuigenissen | Getuigenissen en verklaringen | |
| Avodah Zarah | Afgoderij | Vermijden van afgoderij en omgang met afgodendienaars | |
| Avot | Spreuken der Vaderen | Bevat geen Gemara | |
| Horayot | Beslissingen | Besprekingen van fouten van gerechtshoven en correcties van vonnissen | |
| Kodashim (Heilige zaken) | Zevachim | Slachtoffers | Wetten over dierofferen |
| Menachot | Spijsoffers | Offers van spijsoffers | |
| Chullin | Profane slachting | Details over het sjachten en spijswetten | |
| Bechorot | Eerste geboorten | Mannelijke eerstgeborenen bij dier en mens | |
| Arachin | Schattingen | Hoe zaken te schatten die aan de Tempel zijn gewijd | |
| Temura | Vervanging | Uitwisseling van offers | |
| Keritot | Afscheidingen | Over de 26 overtredingsgevallen die met “uitroeiing” worden bestraft | |
| Me’ilah | Verduistering | Verduistering van Tempeleigendom | |
| Middot | Maten | Het Tempelgebied en zijn afmetingen. Geen Gemara | |
| Kinnim | Vogelnesten | Vogeloffers | |
| Tohorot (Reinheid) | Niddah | Menstruatie | Details over menstruatie |
| Kelim | Vaten | Vaten en hun geschiktheid | |
| Ohalot | Tentjes | Onreinheid door lichamen, veroorzaakt bij personen en zaken die zich met het lijk onder één dak bevinden | |
| Negaim | Melaatsheid | Melaatsheid bij mensen, kleding en huizen | |
| Parah | Rode koe | Over de rode koe | |
| Tohorot | Reinheid | Over rituele onreinheid | |
| Mikvaot | Onderdompelingsbaden | Over de mikve en zijn voorschriften | |
| Machshirin | Gevoeligheid | Welke voorwerpen onreinheid kunnen overbrengen | |
| Zavim | Vloeienden | Mannen en vrouwen die aan vloeiing lijden | |
| Tevul Yom | Ondergedompelde | Over personen die een onderdompelingsbad hebben ondergaan | |
| Yadayim | Handen | Onreinheid van de handen | |
| Ukzin | Stelen | Stelen, schillen en pitten die onreinheid kunnen overbrengen |
De taal van de Talmoed
Het deel van de Misjna, citaten uit de Tenach en citaten uit de Misjna binnen de Gemara zijn in het Hebreeuwsgeschreven. De Gemara is grotendeels in het Aramees opgesteld.
Een voorbeeld uit de Aggada
Het verhaal ging weer over een niet-Jood die bij Sjammaj kwam en zei:
«Bekeren mij door mij de hele Thora te leren zolang ik op één been sta.»
Toen stootte Sjammaj hem weg met een meetlat, zoals timmerlieden die gebruiken. De heiden ging bij Sjammaj weg en kwam bij Hillel, en vroeg ook aan hem of hij hem de hele Thora wilde leren zolang hij op één been kon staan.
Toen bekeerde Hillel hem op zijn woorden en zei:
«Ik zal je de hele Thora leren zolang je op één been staat.»
En hij zei tegen de heiden:
«Houd je aan de Bijbeltekst: Doe je naaste niet aan wat jij zelf verafschuwt.
Dit is de basis van de hele Thora. De rest is uitleg. Ga heen en leer verder.»
Zo leerde Hillel hem de hele Thora, terwijl hij op één been stond.
— Sjabbat 31a
De gedrukte uitgaven
De eerste gedrukte uitgave van de (Babylonische) Talmoed werd in 1520 door Daniel Bomberg in Venetië uitgegeven. De (niet-Joodse) drukker, afkomstig uit Antwerpen, maakte met hulp van rabbijnen een versie die de basis legde voor de paginaindeling van alle latere uitgaven. Alle volgende uitgaven namen deze indeling over, die vandaag de dag nog wordt gebruikt. Bijvoorbeeld: Berachot 64.
De indeling in voor- en achterkant (a en b – א en ב) kwam van de drukkerij van de weduwe en gebroeders Romm. Tot die tijd citeerde men Talmoedplaatsen aan de hand van de hoofdstukken van de Misjna, bijvoorbeeld Berachot Hoofdstuk 1.
In Vilna ondernamen de broers met de weduwe Deborah Romm tussen 1880 en 1886 de succesvolle poging om alle traktaten van de Talmoed te drukken en van aanvullend materiaal te voorzien. Zo verschenen daar 37 delen (met in totaal 5.894 pagina’s), die vandaag de dag nog steeds de standaardweergave van een Talmoedpagina zijn.
Literatuur
- Carmell, Aryeh Aiding Talmud study / [Siyaʻta li-Gemara], New York 1986
- Mayer, Reinhold; Der Babylonische Talmud übersetzt und erklärt, München 1963
Geeignet für einen Einstieg in die Texte. - Steinsaltz, Adin; The Essential Talmud, New York 1976.
- Steinsaltz, Adin; A reference guide, New York 1989